انواع اکوتوريسم

الف) توريسم اقليمي (کليما توريسم):

آب و هوا بعنـوان يکي از مهمترين عوامل شکـل دهنده توريسم قلمداد مي گردد و مراکز تفريحي و توريستي موجود، چه در گذشته و چه در حال حاضر موجوديت و ارزشهاي خود را مرهون عوامل متعدد بويژه آب و هواي مناسب و ملايم دانند.آب و هوا و تنوع اقليمي يکي از مهمترين جاذبه هاي توريستي است که بخش قابل توجهي از گردشگران را بمنظور استفاده از آب و هواي گرمتر و يا خنکتر از محل اقامت خود، به انجام مسافرت توريستي ترغيب مينمايد. هواي آلودة شهرهاي جامعة صنعتي به ويژه در فصل تابستان جمعيت شهر را به فرار و گريز از شهر وا ميدارد و به موازات استحکام زيربناي اقتصادي خانواده ها، حرکت انسانها در افقهاي دورتر و در سينه کوهستانها يا پهنه آبها انجام مي گيرد. بطور کلي کسي مايل به مسافرت تابستاني به محلي نيست که هواي آن نامساعدتر از هواي محل اقامتش باشد. از اين رو مناطق ييلاقي و کوهپايه اي و سواحل مکانهاي مناسبي براي مسافرت تابستاني بشمار ميروند.

 

ب) توريسم ساحلي:

از فضاهاي پاک و نيالوده اي که جمعيت گردشگران را به سوي خود مي خواند، مناطق ساحلي و شهرهاي دريا کنار است. پلاژهاي وسيع کناره دريا با شن نرم و هواي مساعد و داشتن پناهگاههايي مصون از تعرض امواج دريا و باد، ميکروکليماي مناسبي براي بهره برداريهاي توريستي است، تا جايي که شهرسازي کناره درياها در طول دهها کيلومتر ساحل، امروزه شکل تعميم يافته اي به خود گرفته است. اين پلاژها به شرط پيوند با جنگل و پارک و کوهستان از قدرت جاذبة خاصي بهره مند مي گردند. سواحل دريا، بويژه در فصل شنا و ماهيگيري از جاذبه هاي مهم گردشگري در جهان است که تفريح ، هيجان و احياناً قابليتهاي درماني (ماسه هاي ساحلي و يا لجنهاي دريايي و درياچه اي) انگيزه اصلي سفر را بوجود مي آورد.سواحل نزديک به بندرگاههاي تجاري و بازرگاني بواسطه داشتن بازارهاي کالاهاي وارداتي و عمدتاً ارزان قيمت بر جاذبه هاي گردشگري اين گونه شهرها افزوده و توريستهاي بيشتري را بخود جذب مي نمايد. بعنوان نمونه مي توان جزاير جنوبي کشورمان و يا شهر بندي آستارا را در بخش گردشگري داخلي که به توفيقات مهمي دست يافته اند ذکر نمود. رونق ورزشهاي آبي و نشاط و هيجان ناشي از آن در صورت وجود امکانات، از ديگر جاذبه هاي توريسم ساحلي است. ورزشهايي مانند اسکي روي آب، قايق راني، موج سواري، جت اسکي و … را مي توان از جمله موارد جذب گردشگر در مناطق ساحلي بشمار آورد.

 

پ) توريسم کوهستان و برف شهرها:

کوههاي مهم و معروف را مي توان از جمله موارد مورد توجه اکو توريسم بشمار آورد که هم به لحاظ  ورزشي و هم از لحاظ تفريحي مورد توجه توريستها قرار مي گيرد. وجود امکانات دسترسي به منطقه پايکوهي و امکان استقرار موقت در اقامتگاههاي نزديک به قله، مي تواند بر رونق توريسم کوهستان بيافزايد. براساس اظهار نظر برخي از کارشناسان بخش توريسم ، ايران به لحاظ قرار گرفته در يک منطقه خشک و نيمه بياباني ، مي تواند از توريسم جنگل بعنوان يکي از جاذبه هاي توريستي مورد توجه توريستهاي کشورهاي بياباني و کويري ، مانند کشورهاي عربي حاشيه خليج فارس قرار گرفته و با بازاريابي مناسب اقدام به جذب گردشگران اين گونه کشورها نمايد. گرچه فعاليت برف شهرهاي کوتاه اندام و توريسم کوهستان فصلي است ولي به مقتضاي نوع فعاليت، تجهيزات ويژه اي را چون تله فريک و تله اسکي براي صعود بر کوهستان را مي طلبد و با ايجاد امکاناتي نظير پيستهاي اسکي مي توان دوره گردشگري را در اين گونه شهرها از حالت فصلي خارج نموده و به يک جريان عادي توريسم تبديل نمود که در فصول گرم به منظور کوهنوردي و صخره نوري و در فصول سرد به منظور اسکي روي برف ، گردشگران را بسوي خود فرا مي خواند.

 

ث) توريسم کوير و بيابان:

کويرها و بيابانها علي رغم اينکه در نگاه اول يک منطقه لم يزرع ، خشک و خالي از سکنه را در ذهن تداعي مي نمايند، اما يکي از جاذبه هاي توريستي به حساب مي آيند. بر اساس مطالعات دکتر «پرويز کردواني» کويرشناس مشهور ايراني، کويرهاي ايران به لحاظ ويژگيها و شرايط خاص خود مورد توجه گردشگران اروپايي که در کشورهاي خود از اقليمي مديترانه اي و شبيه مناطق شمالي ايران برخوردار هستند، قرار مي گيرد و در صورتي که بتوان اقدام به ايجاد امکانات خدمات توريستي و مراکز اقامتي مناسب در مناطق کويري و بياباني مبادرت نمود، اين گونه مناطق نيز مي توانند در جذب گردشگران نقش مهمي را ايفا نمايند.

 

ج) توريسم آبهاي معدني و آبهاي گرم:

آبهايي که بر اثر شکست و يا لغزش زمين و معمولاً در کنار کوههاي آتشفشاني از اعماق زمين بيرون مي جهند، به سبب داشتن اجزاء راديو اکتيو، گوگرد و املاح معدني گوناگون ، جنبه درماني داشته و در دوراني که هنوز صنعت داروسازي به مانند امروز توسعه نيافته بود، آبهاي معدني، گروههاي مرفه طبقات اجتماعي را براي درمان به سوي خود جلب مي کرد.

 

ت) توريسم جنگل:

جنگلها و پارکهاي جنگلي نيز از جمله جاذبه هاي اصلي بخش توريسم به حساب مي آيند. اين گونه مناطق معمولا به لحاظ زيست بومهاي گياهي و جانوري هم از سوي محقق وپژوهشگران و هم از سوي توريستهايي که عادي مورد توجه قرار گرفته و در صورت وجود امکاناتي از قبيل اقامتگاهها، مراگز ارائه خدمات، کمپينگ و … به يکي از مهمترين کانونهاي جذب گردشگر تبديل مي گرددند.

 

1-5-4- منابع اکوتوريسم

اکوتوريسم يا گردشگری طبيعت نوعی توريسم طبيعی و پايدار است که با مشارکت گردانندگان بومی و بهره گيری از پتانسيل های طبيعی گردشگری ميسر می شود. اکوتوريسم در ادبيات فارسی طبيعت گردی ناميده می شود و شامل چشم اندازها و مناظر زيبای طبیعت مانند : سواحل ، درياچه ها ، تالابها ، بيشه زار ها و مکانهای سرسبز و خرم ، گياهان وحشی ، جنگلها و پارکهای ملی ، نواحی گردشگاهی ، مناطق کوهستانی و ییلاقی ، امکانات بالقوه ورزشی و تفریحی مانند : غارپيمايی ، کوه پيمايی ، پياده روی در طبيعت ، غواصی ، قایقرانی ، ماهيگيری و … می باشد.

1-5-5- اهميت اكوتوريسم

در سطوح کلان ، اکوتوریسم پایدار دو بخش بسیار مهم را به همراه خواهد داشت :
         1– ارتقا و افزایش حفاظت از اکوسیستم ( بوم سازه ) طبیعی

2– حمایت از اقتصاد بومی و محلی

دسته‌بندى مورد اتکاء در پژوهش مذکور اکوتوريسم را آن بخش از سفرهائى که به‌منظور لذت بردن از حضور در طبيعت و نيز ديدار از جاذبه‌هاى آن انجام مى‌شود تعريف کرده است اين تعريف در وجه عام خود جامع نبوده و بخش‌هاى مهمى همچون توريسم ورزشي، توريسم کوچ، روستاگردى و… را در برنمى‌گيرد. قطعاً با افزودن اين بخش‌ها به دسته‌بندى فوق، سهم اکوتوريسم در صنعت توريسم دهه آينده جهان بسيار افزون‌تر شده و براساس برخى برآوردهاى ديگر (از جمله آنچه که Fillion در سال ۱۹۹۴ انجام داده است )حتى از ۵۰ درصد کل سفرهائى که در جهان انجام مى‌شود نيز فراتر خواهد رفت. اما اين نکته قابل توجه است که به‌طور معمول زمان سفر براى طبيعت‌گردان طولانى‌تر از زمان سفر براى علاقه‌مندان به جاذبه‌هاى تاريخي، فرهنگى و يا تجارى است. حتى سفرهاى تفريحى نيز در مقياس زمانى کوتاه‌ترى نسبت به طبيعت‌گردى انجام مى‌شوند. که اين نکته نقش بسيار مهمى در تحليل بازار اکوتوريسم دارد. بررسى‌هائى که درباره اکوتوريسم در آمريکاى شمالى انجام شده است نشان مى‌دهد طبيعت‌گردان در هر سفر خود معادل هزار تا هزار و پانصد دلار پول خرج مى‌کنند. اين ميزان مبين مقدار هزينه‌اى است که يک طبيعت‌گرد صرفاً به‌عنوان مخارج سفر خود محتمل مى‌شود و طبيعت‌گردان بين‌المللى با توجه به علاقه‌مندى به خريد سوغات تاکسيدرمى حيوانات و پرندگان شکار شده پرداخت هزينه اضافى براى تهيه پوشاک و غذاهاى محلى و … خيلى بيشتر پول خرج مى‌کنند به هر رو اين قطعيت وجود دارد که طبيعت‌گردان بيشتر از ديگر گروه‌هاى مسافران پول خرج مى‌کنند .

 

1-5-6- رشد صنعت اكوتوريسم

امروزه طبیعت‌گردی در میان گونه‌های مختلف گردشگری از جایگاه ویژه و رشد قابل توجهی برخوردار است و در بیست سالهٔ اخیر شاهد گسترش سریع فعالیت‌های طبیعت‌گردی در سراسر جهان بوده‌ایم و انتظار می‌رود بر شدت این گسترش نیز افزوده شود.

به لحاظ تأثیر بالقوهٔ زیادی که اكوتوريسم در زمینهٔ محافظت از محیط طبیعی و در اقتصاد بسیاری از کشورها دارد، سازمان ملل متحد تصمیم گرفت که سال ۲۰۰۲ میلادی را به عنوان سال بین‌المللی اكوتوريسم اعلام کند و کمیسیون توسعه پایدار این سازمان (UNEP) و سازمان جهانی گردشگری را موظف به انجام فعالیت‌هایی در این سال ساخت. هدف از این کار، مرور مجدد تجربیات گذشته در زمینهٔ بوم گردشگري، تشخیص و ترویج انواع اكوتوريسم که در آن‌ها از اکوسیستم‌های در معرض خطر حفاظت می‌شود، تقسیم فوائد حاصل از فعالیت‌ها با جوامع محلی و احترام به فرهنگ‌های بومی است. طبق برآورد سازمان جهانی کشاورزی نیز، رشد بوم گردشگري در دهه حاضر ۱۰ تا ۳۰ درصد خواهد بود. در وضع موجود شمار طبیعت‌گردان ۷ درصد کل مسافران جهان است که پیش‌بینی می‌شود در دههٔ آینده به ۲۰ درصد برسد. بنابراین اكوتوريسم از آینده‌ای پررونق و درخشان برخوردار است که موجب مزایایی فراوانی برای جهانیان خواهد شد.

 

1-5-7- اکوتوريسم درايران

مجموعه گسترده‌اى از منابع پراکنده ثبت نشده و در بسيارى موارد رو به قهقرا داشته‌هاى اکوتوريسم ايران را شکل مى‌دهد. اين داشته‌ها طيف متنوعى از چشم‌اندازهاى جغرافيائى و آثار و ذخاير طبيعى را شامل مى‌شود. به اذعان بسیاری از گردشگران و متخصصان،  ایران سرزمین تقابلها و تضادها است .کشوری که می توان۲۷متر زیر سطح دریا بود و تا ۵۶۷۱متر بالاتر از سطح دریا، بر فراز بلندترین قله اورآسیای غربی این سرزمین را زیر نظر گرفت. کشوری که می توان میزان بارندگی سالانه ای در حدود ۲۰۰۰میلیمتر را در نواحی خزر و میزانی از همانرا به  میزانی معادل صفر را  در کویر مرکزی مشاهده نمود ..می توان جنگلهای غنی و سرشار خزر را با دشتهای بزرگ کویری را  به یکجا داشت میتوان به یک فصل اختلاف دمای معادل منهای ۳۵ درجه را تا بیش از مثبت ۴۵ درجه را به یکجا و یک زمان تجربه نمود. کشوری که خود در چهارراه مهاجرتی در آسیا و بین شرق و غرب و شمال و جنوب واقع گردیده .کشوری که کرانه کامل خلیج همیشه فارس را به طول بیش از ۱۶۰۰کیلومتر و شمال را به طولی بیش ۸۰۰ کیلوتر در اختیار دارد. کشوری که ۱۰ پارک ملی ،۵اثر طبیعی ملی،۲۶ پناهگاه زنده حیات وحش ،۴۷ منطقه حفاظت شده ، بیش از ۷۰۰۰ گونه گیاهی با اقلیت ۲۰درصد بومی آن ،بیش از ۵۰۰ گونه از پرندگان با اقلیتی کمی بیش از ۲۰ درصد ،در حدود۳۲۵ گونه آبزی را در جنوب و ۹۳درصد ذخیره ماهیان خاویاری جهان را در شمال ،بیش از ۱۴۸ گونه جانوری شاخه پستانداران را با اقلیتی بومی و ۱۵ درصدی و ظرفیتهای بی نهایت و جاذبه های طبیعی و هر انچه در مفهوم اکوتوریسم می گنجد را  به یکجا دارد .

بررسى جغرافيائى طبيعى ايران و نيز امکان سنجى هر کدام از جاذبه‌هاى اکوتوريستى قابل سرمايه‌گذارى در کشور ما بيانگر آن است که اکوتوريسم در ايران يک منبع اقتصادى کم‌نظير خاص بسيار مستعد و البته رها شده به حال خود است . قطعاً موقعيت اکوتوريستى ايران در وهله نخست ناشى از شرايط توپوگرافيکى آن در جوار منطقه  پرفشار است به‌طور معمول انتظار مى‌رود کشورهائى که در اين حوزه پرفشار قرار دارند برخوردار از اقليم خشک و نيمه‌خشک و چشم‌انداز زيستى ناشى از اين پديده اقليمى باشند. اما مجموعه‌اى از عوامل تکتونيکى که شامل مجموعه‌اى از چين‌خوردگى‌هاى دوران‌هاى اول و دوم و سوم زمين‌شناسى است موجب شده است ايران به يکى از بلندترين فلات‌هاى دنيا تبديل شود. در نتيجه عامل ارتفاع به‌شدت در تقابل با عامل عرض جغرافيائى عمل کرده و موجب شده است وضعيت طبيعى ايران تفاوت‌هاى بسيارى با موقعيت جغرافيائى آن در کره زمين داشته باشد. دو رشته کوه مرتفع و وسيع البرز و زاگرس با دارا بودن بيش از ۳۰ قله مرتفع‌تر از بلندترين قله‌هاى اروپا و آمريکا در دل يک منطقه خشک و بيابانى مجموعه‌اى از چشم‌اندازهاى کوهستانى و جنگلى با شرايط اقليمى معتدل و حتى همراه با يخچال‌هاى دائمى ايجاد کرده‌اند.